Juha van 't Zelfde

conversation 2015

Over bunkers en bitcoins

A conversation with Michiel van Iersel, from carrier pigeons to drones and from the Atlantic Wall to the blockchain. Published in Dutch in Tubelight #95, May 2015. This is our draft of 13 April 2015, with the typos corrected; the printed version may differ in places.

Tubelight #95, May 2015 · in Dutch

Michiel Veel militaire toepassingen van nu kennen een lange voorgeschiedenis. Honderd jaar geleden zorgde de Eerste Wereldoorlog voor technologische innovaties die nu nog steeds actueel zijn, van vliegdekschepen en tanks tot traceerbare kogels en sonar. Dat liet de tentoonstelling die jij vorig jaar maakte in Gijón, in Spanje, volgens mij ook mooi zien.

Juha In de tentoonstelling A Screaming Comes Across the Sky – Drones, mass surveillance and invisible wars, die tot april in LABoral in Gijón te zien was, toonde Alicia Framis haar nieuwe werk History of Drones (Matilda). Matilda is een opgezette duif met een historische camera op haar borst. Het is een licht-absurdistisch monument voor de eerste drones, de duiven die ingezet werden tijdens de Eerste Wereldoorlog voor spionagevluchten. De tentoonstelling begint bij de duif en eindigt met de Predator, de autonome machine die eindeloos over ons waakt, gereed om te doden. Wat begon als voorzichtige surveillance 100 jaar geleden lijkt inmiddels een totale oorlog zonder einde, waarin onschuldige mensen algoritmisch worden uitgeschakeld en kinderen de blauwe hemel vrezen.

Michiel Paul Virilio beschrijft in zijn boek Bunker Archeology de Atlantische wal, de meer dan 5.000 kilometer lange verdedigingslinie die de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog lieten aanleggen langs de kust van West-Europa als barrière voor de oprukkende geallieerden. Hij heeft het over ‘Citadel Europa’. Voor de invasie in Normandië waren er meer dan 10.000 bunkers gereed. Een paar jaar geleden, in 2009, heeft de Franse kunstenaar Cyprien Gaillard een van deze bunkers uitgegraven in de duinen van Scheveningen. Het was een imposant gezicht. En ook wel sinister, als je bedenkt dat dwars door Europa dergelijke gigantische verdedigingswerken in stilte liggen te wachten onder het oppervlak. Het roept ook de vraag op wat we zouden zien als we de systemen zouden blootleggen waarmee we nu Fort Europa verdedigen.

Juha Zeker, en dit zie je de afgelopen jaren al gebeuren met de openbaringen van Chelsea Manning, Anonymous, Code Pink, WikiLeaks, the Guardian, het Bureau of Investigative Journalism, Forensic Architecture, Edward Snowden en talloze andere klokkenluiders, activisten, academici en journalisten. Ook steeds meer kunstenaars zie je een vorm van ‘forensische kunst’ maken – wat een vreselijk lelijke term is, vergeef me – die kritisch onderzoek doet naar de achterkant van onze systemen en technologie, en de gevolgen voor ons dagelijks handelen. Zoals de foto’s die Trevor Paglen maakt van de geheime bases van de NSA en CIA; de video’s van Metahaven die verkennen hoe bezeten we zijn van sociale media; de muziek van Holly Herndon als exit uit de commerciële condities van Facebook, Uber en Airbnb; de absurdistische tegenreactie van Hito Steyerl, die verkent hoe je onzichtbaar kunt worden voor drones en massasurveillance; en zelfs de totale onttrekking aan het internet door Zach Blas, die met zijn Contra-Internet-manifest al zijn data op sociale media onrechtmatig verklaart. We worden met zijn allen wakker uit de utopische droom van een wereldwijd New Babylon dat het internet en het WWW hadden moeten zijn, en zien in dat we bijdragen aan en meedoen met het grootste controleapparaat en de grootste geldmachine in de geschiedenis van de mensheid. Gelukkig zijn er alternatieven in de maak, met Tor, Signal, Bitcoin, blockchain en Ethereum om er een paar te noemen: decentrale, afgeschermde, autonome en/of communale afscheidingen van het internet, waar de droom van een veilig en democratisch platform opnieuw verwezenlijkt wordt.

Michiel Binnen de Stelling van Amsterdam en de Hollandse Waterlinie vormen bunkers en forten samen ketens van verdedigingswerken met daartussen zogenaamde ‘inundatiegebieden’. Inundatie is het opzettelijk onder water zetten van een gebied om de vijandelijke opmars te verhinderen of om de vijand uit een bepaald gebied te verdrijven. Zo bekeken fungeert de Middellandse Zee tegenwoordig als inundatiegebied voor de verdediging van Fort Europa. Het vormt een barrière van water die veel vluchtelingen afschrikt of de dood in drijft. De internationale gemeenschap kijkt veelal zwijgzaam toe hoe overbeladen boten midden op zee verongelukken. Met het project Left-to-die boat hebben de onderzoekers van Forensic Architecture bijvoorbeeld aangetoond hoe boten soms al twee weken hulpeloos ronddobberen op zee, onder het toeziend oog van de NAVO, om uiteindelijk met alle opvarenden aan boord te vergaan, zonder dat iemand te hulp schiet.

Juha Het platleggen van Twitter, Facebook en YouTube door Erdoğan lijkt de online vorm van inundatie te zijn: het platleggen van sociale-mediawebsites om transparantie en publieke verantwoording onmogelijk te maken. Of eigenlijk is cyberoorlogvoering nog meer echte inundatie: een DDoS-aanval is letterlijk het overspoelen van een website met te veel dataverkeer, waardoor deze offline gaat. Het Robin Hood-collectief Anonymous staat hier bekend om, vaak via het open source ‘Low Orbit Ion Cannon’, een internetkanon dat een pc of laptop geschikt maakt voor een DDoS-aanval. De copyrightalgoritmen van YouTube zijn eigenlijk ook een fort, dat oneigenlijk gebruik van beelden herkent en preventief verwijdert, nog vóór het online komt. Dit kan indruisen tegen fair use. Sommige kunstenaars ontwikkelen contrastrategieën om deze beelden toch op YouTube te kunnen tonen, door middel van beeldcamouflage en het filmen van schermen in plaats van het direct tonen van het materiaal.

Michiel Wanneer je het internet met de fysieke werkelijkheid vergelijkt, lijken deze anonieme aanvallen op computernetwerken veel effectiever dan bijvoorbeeld de raketaanvallen die Palestijnen vanuit de Gazastrook uitvoeren op Israëlische doelen. Israël beschikt namelijk over een geavanceerd en bijna feilloos afweersysteem, Iron Dome, dat volgens het Israëlische leger vorig jaar zo’n 90 procent van de bijna 1.000 raketten onderschepte die vanuit Gaza op Israël werden afgevuurd. In totaal kwamen tijdens dit conflict aan Israëlische zijde nog geen 100 soldaten en burgers om het leven, tegenover naar schatting meer dan 2.000 dodelijke slachtoffers aan de kant van de Palestijnen. De handgemaakte projectielen van de Palestijnen maakten geen kans tegenover de radarsystemen en geleide raketten van het Israëlische leger. Niet het idealisme en de massaliteit van een DDoS-aanval, maar de geautomatiseerde precisie van Iron Dome lijkt doorslaggevend voor successen op het hedendaagse slagveld.

Juha Met drones en cyberoorlog gaat het nog verder dan deze reactieve verdediging, met pre-emptive strikes en signature strikes. Het eerste is het preventief uitschakelen van een kernreactor in Iran met een militair virus als Stuxnet; het tweede het extrajudicieel uitschakelen van ‘verdachten’ volgens een checklist (zoals: is iemand ouder dan 18, draagt hij een wapen, is hij in een verdachte compound), nog voordat schuld is vastgesteld of verdenking überhaupt is getoetst door een onafhankelijk aanklager. Niet alleen meer een cynicus zou zeggen dat internetoorlogvoering en sociale media hetzelfde ritme volgen: van automatisering, kostenbesparing en winstmaximalisatie tot het wegnemen van wachttijd en frictie, en het zo rooskleurig mogelijk voorstellen voor de gebruiker.

Gelukkig zijn er kunstenaars als TCF, Lawrence Abu Hamdan en Hito Steyerl, die deze algoritmische dystopie doorzien en de boemerang terugkaatsen. En hackers en coders die nieuwe, anarcho-libertaire platforms maken die niet onder de invloed van overheid en bedrijfsleven vallen. Ons verlichte idee van democratie komt hiermee onder druk te staan, in navolging van decentrale bewegingen als Podemos, Syriza en Occupy.

Michiel Volgens onderzoekers van het Institute for Economics and Peace (IEP) zijn van de 162 door hen onderzochte landen op dit moment slechts 11 ‘in totale vrede’, en is de overgrote meerderheid dus in direct conflict met anderen of betrokken bij een conflict. Vaak gaat het om zogenaamde low-intensity warfare, waarbij landen lange tijd met elkaar in conflict zijn en blijven, zonder dat het tot een totale oorlog leidt. Korte erupties van geweld worden gevolgd door lange periodes waarin weinig gebeurt. De meer dan vijf uur durende film Spiritual Voices van de Russische filmmaker Alexander Sokurov, over een Russische legerpost op de grens tussen Tadzjikistan en Afghanistan, laat mooi de verveling en frustratie zien die dan toeslaan.

Juha Je ziet dit ook in de cabines van de dronepiloten. Je staat er niet altijd bij stil, maar uiteindelijk worden onbemande drones op afstand bestuurd en de beelden afgetuurd op zoek naar verdachten van toekomstig terrorisme. Dit werk is niet alleen traumatiserend (dronepiloten lijden evenzeer aan posttraumatische stressstoornis als ‘gewone’ piloten), het is ook dodelijk saai. Onlangs kwam naar buiten dat enkele dronepiloten om de tijd te doden een game hadden geïnstalleerd op het besturingssysteem van de drone. Vreselijk ironisch, omdat deze piloten veelal worden gerekruteerd via militaire gamehallen verspreid door Amerika. Blind Data van de filmmakers Silvia Maglioni en Graeme Thomson toont de banaliteit van het alledaagse werk dat leidt tot verschrikking en verwoesting duizenden kilometers verderop, in Jemen, Pakistan en Somalië.

Michiel Als er altijd en overal oorlog is, waar kunnen we dan nog naartoe? Wat kunnen we doen om de strijd te staken? De kunstenaar Francis Alÿs laat wat mij betreft een sterk alternatief zien. Bewapend met potten groene verf liep hij in 2004 langs de zogenaamde ‘Green Line’ in Jeruzalem. Deze ‘groene lijn’ verwijst naar de grens die is getrokken tussen de staat Israël en de Westelijke Jordaanoever na afloop van de Arabisch-Israëlische Oorlog van 1948. Deze bestandslijn loopt dwars door Jeruzalem en wordt van alle kanten betwist en verlegd. Slenterend door dit niemandsland toont Alÿs de willekeur waarmee wij grenzen aanbrengen en vijanden en buitenstaanders creëren. Een oorlog kan ontstaan of ophouden met een simpele pennenstreek. Hij noemde het werk dan ook Sometimes doing something poetic can become political and sometimes doing something political can become poetic.

Juha Dat werk is prachtig, echt waar, maar een nieuwe generatie kunstenaars en politiek bewogenen vraagt zich hardop af of dit nog wel voldoende is. Heeft een kunstwerk dat wereldwijd alleen te zien is in chique musea, galeries en biënnales, voor een publiek van ingewijden, wel genoeg effect? Voor wie maken kunstenaars deze werken, en waarom? Het is minder cynisch dan het misschien klinkt, wanneer je kijkt naar de financiering en de viering van Art Basel, Frieze, Tate Modern en vrijwel de gehele hedendaagse kunstindustrie. Net als bij de tegenbeweging online lijkt het tij te keren in de kunsten. En niet alleen daar, ook in de technologie, net zo’n pseudo-democratiserende industrie die zichzelf kapotkapitaliseert (roofbedrijven als Uber en Airbnb maken overal winst en betalen nergens belasting). De gemeenschap rondom Edgeryders en unMonastery bestaat uit hackers, kunstenaars, ambtenaren, ondernemers en tentoonstellingsmakers die decentralisatie, samenwerking, transparantie en wederkerigheid nastreven én uitoefenen. Idealisten die de daad bij het woord voegen. Datzelfde geldt voor Mat Dryhurst, kunstenaar en softwareontwikkelaar, die een alternatief voor Vimeo en SoundCloud ontwikkelt. Saga, zoals zijn project heet, stelt de kunstenaar in staat om controle te behouden over wat iemand ziet op de embedbare Saga-player. En de Noor Lars ‘TCF’ Holdhus verkent de mogelijkheden van blockchain om de tussenpersoon – PayPal, Spotify, iTunes – in de muziekdistributie uit te schakelen, zodat muziek zonder waardeverlies onder eigen voorwaarden geruild en gedeeld kan worden met anderen.

Zoals de forten door nieuwe technologie overbodig werden, zo hoopt deze nieuwe generatie de gefortificeerde geopolitiek en wereldeconomie onklaar te maken met radicale, democratische innovatie.

← writing